Blogcu - Blogcu.com - Ücretsiz Türkçe Blog Servisi

Sümer Kutsal Kadınları...

Geçiş dönemindeki yeni duruma göre, kız çocuklar, dayı toplum biriminin aidi sayılmaya devam edilmekle birlikte, artık baba toplum birim toprağında kalıyor, burada yetişiyor ve baba toplum birim aidiyeti yolunda ilerliyorlardı. Bu ise, sorunlu bir duruma yol açar. Çünkü, şimdiki babanın bu kız evladı, dayı toplum biriminin aidi sayılmaya devam edildiği sürece, baba toplum biriminin erkeklerinin (en azından potansiyel) karısı olarak da kalıyordu. Dolayısıyla şimdi artık baba toplum birimine geçmiş erkek kardeşlerinin ve hatta, bu yandaki birimin bir erkeği olduğuna göre, baba'sının da (en azından potansiyel) karısı kabul edilmesini sağlayan eski kural yürürlükte kalıyordu. (*1)

Hammurabi yasası, tarihte ortaya çıkan bu sonuca tanıklık ediyor:

§ 154 - Eğer bir adam kızı ile yatarsa, o adamı şehirden çıkartacaklardır.

Kuran da bu konuya yeniden eğildiğine göre, 'yasak'lanmış eski uygulamalar sürmeye devam etmiş gibidir:

"Sizlere anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeşlerinizin kızları, kız kardeşlerinizin kızları, sizi emziren süt anneleriniz, süt hemşireleriniz, karılarınızın anneleri, kendileriyle zifafa girdiğiniz kadınlarınızdan evlerinizde bulunan üvey kızlarınız, -onlarla zifafa girmemişseniz kızlarıyla evlenmenizde bir sakınca yoktur- ve öz oğullarınızın karıları ve iki kız kardeşi birlikte nikahlayıp almanız haram kılındı. Ancak geçen geçti, Allah bağışlayıcı ve merhamet edicidir. (Nisa Suresi, 23. ayet)

Eski akrabalık sistem ve kavramlarına göre, bu yandaki erkeğin karısı olması öngörülmüş olan kadının, geçiş dönemi içinde, giderek aynı erkeğin anası ve kızı haline dönüşmüş olması, hesapta olmayan bir sonuçtur ve eski toplum, önceki akrabalık kavram ve kurumlarının bu bozuluşu ve yeniden şekillenişi karşısında ürker.

Çünkü eski akrabalık sistem ve terimlerine göre, bu yandaki erkeğin karısı olması gereken kadın şimdi, ya oğul'un anası ya da baba'nın kızı halini almaktadır. Eski uygulama, Hammurabi yasasında kanun zoruyla veya Tanrı buyruklarıyla yeniden düzenlenmeye çalışılır. İS. 7. asırda , 'yakın akraba evliliği' hakkında yeniden (haram) yasak getirme gereksinimine bakılırsa, Mezopotamya'da şimdiki aile biçimine geçiş Hammurabi'den sonra bile 25-30 asır kadar daha sürmüş olmalıdır.

Karşılaşmayı ummadığı böyle bir sonuç karşısında, eski toplum, ya Afrika yerlilerinde olduğu gibi, 18 ve 19. yüzyılda kıtalarına gelen Avrupalı aydınların 'inceste' haykırışlarını duyup büzüleceği vakte kadar işi oluruna bırakacaktır; ya da yasa hükümlerinin yanısıra kimi kurumsal çözümler de üretmeye çalışacaktır.

Bu noktada Sümer, Babil ve Assur toplumları, kaynağı İnanna dönemine dayanan kutsal fahişelik kurumunu, yeniden ele alarak çözüm yolları geliştirirler: Şimdiki Baba, Dayı toplum biriminden sayılmaya devam edilen bu kızı kendi toplum birimi namına , tapınağa adayarak, bir anda, onu hem kendi toplum biriminin aidi kılmış olur ve hem de, böylece, onun üzerinde, kendisinin ve kendi toplum biriminin bütün erkeklerinin cinsel ilişki hakkını yasaklamış olur. Çünkü tapınak fahişeliği İnanna'dan beri yalnızca yabancı erkeklere sunulan bir kurumdu.

Babil'de İştar olarak tanınan Sümer İnanna'sının Uruk (Erek-Larak) yerleşimindeki kutsal tapınağında, Şamha-tu(zevk kızı) veya Harim-tu (fahişe) 'ler bulunduğunu biliyoruz. Cennet Huri'leri tanımı da buraya dayanıyor olmalıdır. 'Yabani toplumun' temsilcisi olan Enkidu'ya, yemeyi, içmeyi, giyinmeyi kısaca uygarlığı Gılgamış'ın kız kardeşi olan bu kutsal fahişe öğretmiş, yabancı misafiri doğrudan doğruya, İnanna'nın (İştar) kutsal mekanına götürerek Enkidu'nun gönlünü çalmıştı. Gilgamış ve Enkidu aracılığıyla iki farklı toplum birim arasında kurulan kardeşleşme, bir bakıma, Uruk kutsal fahişeliği yoluyla gerçekleşmiştir. İnanna'nın inşa etmesinden bu yana Kutsal Tapınak, yabancı erkeğin can korkusu duymadan, başlangıçta geceleri, Uruk kızları ile buluşma mekanı olarak da kullanılıyordu.

Kutsal beş Sümer yerleşimi (Eridu-Girsu, Badtibira-Pantabibla, Uruk-Erek, Sippar, Şuruppak) arasındakiilk kardeşlik ilişki düzeninin kurulması, her birimin kendi kadınları üzerindeki evlilik haklarının tamamen yasaklanması ve onların sadece yabancı erkeklere verilmesi yönüyle de ele alınmış olmalıdır.

Giderek, kadının, yaşamı boyunca, en azından bir kez, kutsal bir mekanda kendini yabancı bir erkeğe verme kuralı haline gerileyerek kutsallaşan davranış biçiminin gerisinde, toplum birimlerin kadınlarını karşılıklı olarak birbirlerine vermesi eski kuralı yatar. 'Şehirleşme'yle birlikte giderek değişen koşullarda, kadın, artık 'kendi şehri'den birisiyle de evlenebilme hakkını elde edebilmek için, 'yabancı erkek'le evlenme yükümlülüğünü hiç olmazsa sembolik hale getirmeliydi. Kendini yılda bir kez veya yaşam boyu bir kez yabancı bir erkeğe sunarak bunu sağlar. Daha sonra bu sembolik yükümlülük de, başka yolların yanısıra, bu kadın adına yabancı erkekle kutsal fahişelerin yatması yoluyla da aşılmış gibidir. Kutsal fahişeliğin, bir fedakarlık gerektiren saygın yanına bakılırsa, bu pek mümkün görülüyor. Evleninceye değin 'serbest aşk yaşayan' topluluklarda, bazı Amerika yerlilerinde, Tırakya'lılarda, genel olarak hiristiyan geleneğinde, bir yönüyle, yabancı erkekle evlenme eski yükümlülük izlerini de buluruz.

Sümer-Babil'de fahişelik ve tapınak-manastır kadınlarının kutsallığı, bütün öteki kadınlar namına, kadınların eski ilişkilerden kalan yükümlülüklerini üstlenmelerinden de doğmuştur. Böylece, öteki kadınlar gevşemiş eski akrabalık sistemleri içinde daha özgür bir evlilik düzenine doğru geçerken, eski yükümlülüklerinin önemli bir bölümünü hemcinsleri olan kutsal kadın ve fahişelere devretmişlerdi. Eski toplum, buna karşılık, duraksamadan, kutsal kadınları baba toplum birim parçası addederek ve baba mirasından sadece onlara pay vererek ödüllendirir!

Kutsal fahişelerle sadece yabancı erkeklerin ilişki kurabileceğini gösteren eski tabletler, Heredot'un verdiği bilgilerle de doğrulanıyor. Heredot'a göre, Babil'li kadın, hayatı boyunca en azından bir kere, Afrodit (Babil'in İştar ve Sumer'in İnanna'sı karşılığı) tapınağında kendisini bir yabancı erkeğe sunmak zorundaydı; bu yabancı erkek Babil'li kadına 'para' veriyordu. Bay Dhorme burada modern fahişeliğin kaynağına ulaştığını sanırken biraz erken davranmaktadır. (*2)

Heredot anlatımında, para olarak ödeme halini alan bu uygulamanın daha eski kaynağı, Babil'li kadının bir yabancı erkekle yattığına kanıt olarak saklaması gereken 'hediye' idi. Bu 'hediye'nin yabancı erkeği sembolize eden bir tanıtım ve kanıt aracı olarak önem taşıdığı açıktır. Eski Ahit, böyle bir tapınakta, 'bilmeden gelini ile yatan' bir peygamberin 'hediyesi'nden bahsederken geçmişe, Heredot'tan daha yakın durmaktadır.

Bir yandan 'şehirleşme', öte yandan da koca toplum birimine gelin gelen kadının doğurduğu kızların baba toplum birimine ait olma yolunda ilerleyişi, eski toplumun zaten tanıdığı kutsal kadınlık kurumunun yeni bir yükselişine yol açmış olmalıdır.
Kilise (Église) ve Sinagog (Synagoge) kelimeleri, eski İbrani, Akad ve Arap dillerinde Kiniştu kökünden gelen Keneşet, Kenişat kelimelerine dayanmaktadır ve bunların hepsi, toparlanmak, biraraya gelmek, buluşmak anlamı taşırlar. Tapınak kelimesine kaynak olan Tapmak da, Türkçe'de buluşmak anlamındaydı. Bu mekanlar, Tanrılar ile buluşma alanları haline gelmeden önce, gerçek toplumun, gerçek buluşma ve can güvenliği sağlanmış dokunulmazlık alanlarıydı da.

Aşk, üreme, bolluk ve bereket bayramları olarak tanınan törenler, aslında iki toplum birim arasındaki kardeşlik ittifakının kutsal evlilik'ler aracılığıyla her sene yinelenmesidir. Bu törenler (Gudea silindir tabletine göre) tapınaklarda gerçekleşiyordu. Kız evladın baba toplum birimine geçmekte olduğu bu dönemde, tapınaklar kutsal kadınlar bakımından hiyerarşik bir yapı kazanacak kadar gelişmiş durumdadır. Hammurabi yasalarının farklı özelliklerdeki kutsal kadın ve fahişe kategorileri bu süreci ortaya koymaktadır.

Her şeyden evvel, eski tablet ve kanun yazılarında "bira satıcısı kadın", "meyhaneci kadın", "Kabare, han sahibi kadın'' (HY., §109-§111 vb.) olarak tanıdığımız bir kadın kategorisi bulunmaktadır.

Sümer kıraliyet soykütük listesinde "Kiş'te, Kiş'in temellerini sağlamlaştıran, hancı kadın Ku-Bau 'kıral' olarak 100 yıl hüküm sürdü" şeklindeki ifade, geçmişte 'hancı'lığın bir çeşit kutsiyetini de anlatıyor olmalı. Üstelik, Sümer secere kayıdında bir 'kadın kıral' olarak ender bir durumdur bu. Listenin ilerisinde de, "Kiş'te, (daha sonra) Ku-Bau'nun oğlu Puzur-Sin 25 yıl hüküm sürdü" diye yazılması, Hancı kadın'ın güçlü konumuna da bir işaret olmalıdır. (Liste için bkz, S. N. KRAMER. Sümerler. S. 428)

Assur yasalarında 'genelev' olarak ifade edilen bu kurumun, bir çeşit meyhane; sadece manastır kutsal kadınlarının yönetme ve içine girme hakkı olan buluşma mekanı olduğu anlaşılmaktadır:

§ 110 - Eğer manastırda oturmayan bir Naditum, bir Entum, bir bira evi (meyhane) açar veya bira (içmek) için bir bira evine girerse, o kadını yakalayacaklardır.

Genelev özelliğinden kendini henüz ayrıştırmamış olduğu dönemdeki Tapınağa ait olan kadınlar arasında ilk sırada 'baş rahibe' gelmektedir. Baş Rahibe, başlangıçta, kutsal evlilik törenlerinde tanrıçanın yerine geçerek, bir dizi kutsal hazırlıktan sonra , Tanrı temsilcisi kıral ile buluşuyordu. Kutsal baş rahibe, nin-dingir (tanrısal kadın) veya En-tu (ulu hatun) olarak bilinmektedir. Hammurabi bunlara(Manastırda oturmayanlarına) 'Taverna', 'meyhane', genelev açma ve içki içmeyi yasakladığına göre, Ku-Bau, geçmişte 'han' açma hakkı olan bir Baş Rahibe veya Naditum gibi görünüyor. İslam'ın Hacı'lığıyla ilgileri olmayan şimdiki genelev patroniçelerinin 'hacı ana' olarak tanımlanması, genelev ve yöneticisinin İnanna'dan bu yana geçmişteki kudsiyetinin, belki, zamanımıza aktarılmasıdır.

Tapınak düzeninde sıkça karşımıza çıkan, bir diğer kategori Kadiştu (Nu-nig) ve Naditu (Sal-me) 'lardır. Bunlar Zer-maşhitu (Nu-bar) , 'tohumu unutan kadın', daha tam olarak 'kısır kadın' demektir. Bu kadınlar daha çocukluk veya genç kızlık dönemlerinde tapınaklara adanıyorlardı. Daha adanma sırasında Naditu (Salme) adı aldıklarına göre, eğer 'özel bir tedaviden' geçirilmedilerse, bunların 'kısır' olacakları ve çocuk doğuramayacakları bilinemezdi. Üstelik bunların evlenme hakları da vardır. O halde 'Kısır kadın' nitelemesi, bunların çocuklarının, evlendikleri kocaya verilmemesi, tapınağa veya baba evine devredilmesi anlamında ele alınıyor olabilir. Öte yandan, 'normal' kadınların çocuk düşürtmesi veya bir adamın döverek düşüğe yol açması yasalarda cezalandırılıyordu. Fakat, eski toplumda gerek homoseksüellik ve gerekse hadımlık kurumları kullanıldığına ve bazı hallerde özendirildiğine göre, kimi kutsal kadınların, akrabalık ve miras sisteminde karışıklığa yol açacağı gerekçesiyle çocuk yapmama yükümlüsü kılınmış olmaları da mümkündür. Eski Sümer ve Babil'de bu sonuç için gereken çocuk düşürme teknikleri biliniyor olmalıydı.

Bunlardan bağımsız olarak, Hammurabi yasalarında 'Naditu'lar, kocalarına çocuk doğurmanın alternatifi olarak , bir esire yoluyla 'çocuk temin etme'liydiler. (HY. , § 137, §144, §145) Kutsal kitabın ünlü kısırı Sara da, kölesi Agar'ı kocası Abraham'a sunarak evlat sahibi olmuştu.

Hammurabi yasasında, sonuçları miras hakları üzerinde değiştirici etkileri olan üç tür Naditum tanımı buluyoruz.
(§-179, §-180, §-181, §-183. maddeler için "Eski Toplumda Miras Paylaşım Düzeni"ne Bkz..)

Buna göre, "Manastır Naditum"u, "Babil Marduk'unun Naditum'u" ve "tanrıya adanmış Naditum", baba mirası ile farklı ilişkiler içinde görünmektedir.

Sugitum'lara gelince, bir çok madde de yapılan Naditum-Sugitum karşılaştırmalarına göre, Sugitum, sosyal kategori olarak, Naditum'dan daha aşağıda yer almaktadır:

§ 144 - Eğer bir adam bir Naditum ile evlenirse ve o Naditum kocasına bir kadın köle verirse , o köle doğurursa, (fakat) bu adam (bu kez) bir Sugitum ile evlenmeğe karar verirse, o adama müsaade etmiyeceklerdir, Sugitum'u alamayacaktır.

§ 145 - Eğer bir adam bir Naditum ile evlenirse ve (Naditum) ona çocuk temin etmezse ve (0 adam) Sugitum ile evlenmeği kafasına korsa, o adam Sugitum'u alacaktır. Onu evine sokacaktır (fakat) o Sugitum, Naditum ile yarışmayacaktır.

Demek ki, Sugitum, kocasına devredilen bir çocuk doğurabiliyordu. Fakat öte yandan, herhalde, tam da bu nedenle Sugitum'un baba mirası üzerindeki hakkı neredeyse çeyizle sınırlıdır:

§ 183 - Eğer bir baba, Sugitum olan kızını kocaya verirken çeyizler ve mühürlü belge yazarsa, baba kaderine gittiği zaman baba evi malından hisse almayacaktır.

§ 184 - Eğer bir adam, Sugitum olan kızına çeyiz vermez (ve) kocaya (da) vermezse, baba kaderine gittiği zaman, baba evinin gücüne göre kardeşleri ona çeyiz verecekler , onu kocaya vereceklerdir.

Kayıtlarda yer alan Sal-Zikrum (Sinnişatu) kategorisi ise, kelime olarak 'kadın erkek', 'kadına dönüşmüş erkek' veya 'erkek kadın' gibi anlamlara geliyor. Bay Dhorme, bunlarda bir çeşit Amazon karakteri tespit etse veya bunların kadınlar arasında erkekleri temsil eden bir kesim olduğu düşünülse de, bunlar konuyu açıklayıcı değildir. Kayıtlarda sözkonusu olanın gerçek bir kadın olduğundan şüphe duyulamaz. Hammurabi yasası bunların 'kız evlat' olduğunu ifade ediyor.

Mısır topluluklarında, ilk erkek çocuğun kurban edilmesi geleneği, kız biçiminde (uzun saçlı ve kız elbiseli) yetiştirilen 'adaklı' çocuk kanalıyla da aşılmış olmalıydı. Adana'da Mısır kökenli Fellah'ların kız biçimli 'adaklı' erkek çocuklarını görmüştüm. Bu durum, Sal-Zikrum'un, burada tersine, erkek çocuk kimliğiyle yetiştirilen kız çocuk olabileceğini de düşündürüyor.

Öte yandan, 'Sal-Zikrum' tanımı ile anlatılmak istenen, Türkçe'de, 'kız oğlan kız' ifadesiyle bize ulaşan anlamda olduğu gibi, kız evladın bakire olmasına bir vurgu da olabilir.