Toplum ve Tarih, Society and History, Société et Histoire, Gesellschaft und Geschichte, Società e Storia, La sociedad y la Historia, المجتمع والتاريخ, Общество и история, Shoqëria dhe Historia, Společnost a Historie, 社會和歷史, Lipunan at Kasaysayan, Ühiskond ja Ajalugu, Yhteiskunta ja Historia, Maatschappij en Geschiedenis , חברה והיסטוריה, Samhälle och Historia, 社会と歴史 , La societat i la Història, Sabiedrība un Vēsture, Visuomenė ir İstorija, Társadalom és a Történelem, Samfunn og Historie, Sociedade e História, Societatea şi istoria, Общество и история, Суспільство та історія, Της κοινωνίας και της ιστορίας ,

“Diş Kırma”, Uzak Asya’dan Amerika ve Afrika yerlilerine değin geniş  bir alanda rastlanan yaygın bir kült...Diş üzerine "söz"ler , küfürler var..

Fakat  herhangi biri dişin değil de, somut bir dişin ritüel olarak kırılması, kaplanması vb.  ilginç bir konu.

İnsan toplumunun , ‘sırlar’la vb. iş yaptığına inanmamalıyız.

Bu tür noktalarda,olsa olsa, o anda temelleri tarafımızdan açıklanamayan ve fakat giderek açıklanabilir olan  toplumsal  eski ilişkilere bağlı uygulamalar bulunmaktadır: Hepsi bu!

Bir dişin ayinsel  kırımı,  temel nedenleri açıklanamadığı için olsa gerek, üzerinde pek durulmamış bir konudur.

Erkek sünnet’inin, kadın  bakireliğinin  veya  bir bölüm erkek din adamının  ‘evlilik yasağı’nın, ve bu evlilik yasağının da Artemis’e (İnanna, İştar’a) adanmış erkek  cinsel organları yani  "fallus kültü" ile  arasındaki ilişkiler de pek ele alınmamıştır.

Fallus kültü ile  cami ‘minaresi’nin mimari biçimi arasında; Musevi erkeklerinin başlarının arkasına firketeyle tutturulan avuç içi kadarlık sembolik Kippa veya Takkelerin eski toplumdaki erkek  saç kesim biçimleri ve saçların  kesildiği   somut bir alana vurulan damga’lar ile bağları da pek saptanamamıştır.

Bu noktaların  yanısıra, Midas’ın berberiyle ilişkili anlatımların, saç kesme ve  totem-tanrı eşek’e tapınım (onun damgası) ile;  eski toplumun kafalara vurduğu damga ile ve bunun da Müslüman abdestinde baş meshi’nin  sadece belirli ön bölgeye has  uygulanması arasındaki ilişkiler kurularak ele alınmalıdır.

Bütün bunları becerebildiğimiz ölçüde, eski toplumundan devralınan ve şimdi  ‘garip / tuhaf davranışlar’, ‘anlamsız inançlar’, 'hurafeler"  ‘sır’lar... vb. olarak değerlendirilen uygulamalar, gözlerimizin önünde, eski  toplumsal gerçek edimler, gerçek  uygulama kurallarının kalıntıları halini almaya  başlarlar.

Bütün o ‘garip'likler ve bunları temel alan  ‘açıklamalar’, biraz gecikmeli de olsa, yine de sonunda ‘Maraş dondurması’ gibi, erimeye başlar. Yahudi Kippası, tarihteki biçimiyle, kafadaki kölelik  damgasını  gizleme; İslamın  abdestinde baş meshi, eskiden var olan  damganın (bölgesinin)  kutsanması ödevini görür; tıpkı  Hıristiyan din adamlarının kutsama eyleminde elini  imanlının  başının somut bir bölgesi üzerine koyması veya  o somut alana dokundurması gibi...Böylece tarihin unutulmuş alanlarını kapatan takke düşer ve "çıplak" haliyle tarihsel belirtiler anlaşılır olmaya başlarlar!

Güney ve  Güneydoğu Anadolu  bölgesi, Maraş, Malatya, Antep, İskenderun, Adana, İçel, Mardin, Urfa gibi şehirlerimiz, eski Mezopotamya toplumlarının başlangıçtaki ilişki biçimlerinin kavramlarını, uygulama kalıntılarını  şu anda en çok koruyan ve yaşatan bölgeler olarak görünüyor. Buralardaki töre, tören, sunu hazırlık biçimleri, ölüm tören ve  yas biçimleri, berdel evlilik ilişkileri, eski Mezopotamya toplumlarının başlangıçtaki ‘yaratılış’ anlatımlarında yer alan  çok sayıdaki  kural veya uygulama ile uyum veya  paralellik göstermektedir.

Mardin’in  törensel “kaburga dolması” yemek türünü, eski tablet yazılarında, “kaburga’nın hanımı” anlatımında; Havva’nın, uyutulmuş  Âdem’in kaburga kemiğinden yaratılışını anlatan  Eski Ahit’te buluruz.

Sadece erkeklerin yoğurup yiyebileceği Çiğ Köfte’yi Hititler döneminin kutsal erkek yiyeceği olarak keşfederiz. Bu eski geleneklerin  etkisi o denli güçlüdür ki, önüne gelen kadını dövmesiyle meşhur maço İbrahim Tatlıses, iş, çiğ köfte yoğurmaya geldi mi, elinin  tersiyle bıyıklarını temizleyerek, kadınları kovduğu mutfakta onu kendisi yoğurur ve bu işlemin de onun ‘erkeklik’ anlayışına  aykırı olduğu hiç aklına  bile gelmez.

Papa’nın İstanbul  ayininde, eliyle göstererek ısırdığı  ‘kutsal yiyecek’ ve   kutsal kadehe  doldurulmuş şarap, İsa’nın sembolik eti ve kanını temsil ediyordu. “Et / ekmek ve kan”  kavramlarını erken dönemin ‘yaşam ve ölüm yiyecek ve içeceği’ kavramları olarak da buluyoruz. Bu sürahi, kutsal araç, kurban kanının içinde  yer aldığı "kan birliği", "kandaşlık", "kardeşlik" oluşturma ittifak  aracı olarak, tanıdığımız en eski  tablet yazı ve çizimlerdeki ‘kutsal alamet-emanet’lerden birisi olarak  yer alır. Bu nedenle, İstanbul’da Papa’ya verilen en değerli hediyenin bir ‘sürahi-kupa’ olması, bir anlamsızlık örneği değildi. Geçmişi –5. -4. binli yıllara kadar uzanan köklü bir dini geleneğin devam etmesinin göstergesiydi.

Toplumları değerlendirirken,‘Doğu’ya karşı, nihilist bir tarzda, ‘Batı’ merkezci  yargıların  hiç bir değeri yok gerçekte. Belge’lerin  ‘kötü toplumu’ da, ‘iyi toplumu’ da, kaynakları daha önceki topluluklardan devralanmış kurallar çerçevesinde hareket ederler.

‘İyi’ ve ‘kötü’ toplum  tanımları sadece göreceli  bir değer olarak  anlam kazanabilir, daha fazlası değil. Devraldığı ön  yapılar üzerinde katlanıp gelişen her hangi bir toplum, tercih etmiş olmadıkları  bu ilişkilerden ötürü suçlanamaz, hor görülemez. Bu ilişkileri, modern zamana göre  değiştirmek ise, sanıldığından çok daha zordur. Sosyalist Rusya’yı kurmak için devrim yapan toplumun kendisi, yeni çarlarını da yaratan aynı toplumdur.

Toplumsal yapılanmayı sağlayan eski islerlik kurallarını, bunların derinliğini  tanımadan Batı aydınlanmacılığını Doğu nihilizmi olarak ele almanın  olumlu bir değeri bulunmaz.

“Diş Kırma”nın bir biçimi olarak, onu altınla da kaplama, daha çok  Suriye, güneydoğu Anadolu bölgesine mahsus bir uygulama... Bu uygulamanın  uzak asya’da da, Türk dilli topluluklarda da  bulunduğunu görüyoruz. Azerilerden  Kazakistanlılara kadar, Rus’larda da, altın diş uygulaması bulunuyor. Gerçi buralarda, neredeyse bütün dişlerin altınla kaplanması söz konusu. Bu uygulama alanlarını tanıdıkça, diş kırmanın farklı  alan kaynakları, dolayısıyla farklı anlamları da tanınmış olacaktır.

Bizde, daha çok, bir  erkeğin ‘çapkınlık’ tanımı olarak; dul veya evli bir  kadının  sevgilisini anlatmak üzere de kullanılan ‘kırık’, sözcüğü yaygınca  bir deyimdir ve herhalde bu “kırık diş” ile  ilgili olmalıydı.

Kırıkhan’ın babadan  dişçi  yetiştiren bir alan olması, diş kırma ritüeli ile bu yerleşim  arasında bir bağ kurulabileceğinin işareti gibi. Suriye’de de  bu tür bir ‘dişçilik’in  yaygın  olduğunu görüyoruz.

Çocuklardaki  diş hediği ritüeli  ile   yetişkinlerdeki “diş” ritüeli  arasındaki  ilişki de önemli görünüyor.

Kırık diş, aynı zamanda kriminolojinin de  bir konusu olmalı.

Kimliksiz bir cesedin, yöresel özelliği ele vermesinde vb. kullanılabilir olması vb. bakımından...

Buluntu eski  kafataslarında, ‘kırık diş’in  varlığı veya izlerinin yer aldığı  raporlarda bu noktaya özel dikkat çekildiğini   pek  anımsamıyorum. Bu da doğal. Önce, eski toplumda bir  ‘diş ritüeli’ olduğunun bilince çıkarılması gerekli ki, ilgiler de  raporlarında bundan söz etsinler. Bay  Ekrem Akurgal, bir mezar taşı kabartmasında, ölen kişinin  elinde  terazi tutan resmine bakarak, onun  ‘terazi üreticisi’ olabileceğini, maalesef, yazmıştı.

Terazinin bir “adalet sembolü” olduğu, eski dinlerde günah ve sevap ölçme  aracı olarak kavranıldığı, şimdiki burç’ların bir ayının  da ‘terazi’ye ait olduğu vb. hesaba katılmaz ise, kapılarında, terazi resmi bulunuyor diye, şimdiki adalet saraylarının hepsini “organize sanayi bölgelerinde  terazi üretim birimleri” diye bile tanımlayabiliriz...

Bay Akurgal’ın böyle fikirleri nasıl savunabilmiş ve geçmişte de, herhangi bir itirazla bile karşılaşmamış olmasını ben hiç anlayamadım. Bu nokta, arkeolojinin, dilbilimciliğin, insanbilim alanıyla zayıf bağlarına işaret ediyor olabilir.

Bir  Alevi topluluğunun cenaze töreninde, özellikle, ölünün ‘sol elini öpme’  kuralı bize garip gelebilir. Çünkü İslamın ‘sağ’ yöne verdiği önem  üzerine bir dizi anlamsız şey  yazan Turan  Dursun, İlhan  Arsel, “sağ ve sol” yön  ayrımının Tevrat’tan, Samarru-Akado kaynaklarına değin, bütün eski tarihte  kullanılmış bir olgu olduğundan bile habersizdirler. İncelemelerimiz sırasında bu tür ayrıntılar öne çıkarılmalıdır, çünkü bizi, ilgili toplum birimin erken dönem kaynakları hakkında bilgilendirebilirler. Aleviliğin ‘sol’la  olan ilgisi, bu bakımdan sanıldığı gibi, belki de, politik bir kavram anlamıyla ‘sol’la  başlamaz. Eski toplumsal düzenlenişte, ittifakın bir aşamasında, topluluk temsilcileri, tıpkı simdi misafir ağırlamada olduğu gibi, ortak tanrının sağ veya sol yanına oturma şeklinde bir  protokol uyguluyorlardı. Eski tablet çözümlerinde bunun örnekleri var. Bu bakımdan ‘sol’ sözcüğünün, 1789’daki devrimler sırasında  Fransız parlamento düzenine bakarak oluşturulduğu da yanlış  bir ‘dogma’  gibi görünüyor. Bu  noktada, belki en fazla, taş kuşa çarpmış olabilir.

Şimdi 21. yüzyılda olgulara daha farklı yaklaşıyoruz. Gündelik yaşam tarzı bakımından  ‘kurban’ edimlerine karşı  günümüzün moral değerlerini öne çıkarmak doğru. Fakat eski toplumun dinlerinin, kurbanlarının değerlendirilmesi söz konusu olduğunda, oradaki kuralları geliştikleri tarihsel koşullar içinde ele alarak, anlamaya çalışmak gerekecek.

Konuya tarihsel açıdan yaklaşınca, İslamın kurban geleneğinde barbarlık keşfeden ‘aydınlanmacı’lıkın, Hıristiyanlıkta bizzat İsa’nın  "kurban" olduğunu da saptamamış olması hoş görülemez. İsa, onun takipçisi olan, İsacılığı  oluşturan toplum birimlerin atalarının adadıkları yönetici-insan kurbanların genelinin sembolik anlatımından başka bir şey değildi. Hıristiyanlığın en ciddi ayinlerinin ‘yemek’ ve ‘içmek’le  bu denli ilgili olması ve üstelik bu yiyecek-içecekli ayinlerin bir sevinç değil, acı, hüzün, keder  içinde gerçekleşmesi, gerçekte, bu ayinlerin doğrudan doğruya kendi temsilcilerinin kurban edildiği törenler olmasından; kurban edilen bu yöneticilerin bir yamyamlık eylemi içinde ortaklaşa yenilmiş olmasındandı. Tarihte böyle bir  uygulama geleneğinden doğan inançlara  sahip  toplulukların torunlarının, yiyecek-içecek ayini biçiminde gerçekleşen bu törenlerde daima  bir acı, elem, derin bir üzüntü duygusu  hissetmelerinin  nedeni  bunlardır. Hıristiyan yemekli ayinlerinin  teşekkür yanında pardon’la, tövbeyle, af dileğiyle bu kadar iç içe tamamlanmasının, Hıristiyan kilisesinde ‘sürahinin’ bir acı, kasvet, elem, keder üzüntü anlamı taşımasının vb. vb.  anlamları böylece anlaşılabilir.

Kurban ve sunu ile iç içe olmayan bir tek din veya kutsal uygulama yoktur. Çünkü kurban veya sunu, en eski tarihten bu yana, insanın kendi canını, kendi canı dışındaki  araçlarla yer değiştirmesi, kendi canını, kendi varlığını satın alma eylemi olarak ortaya çıkmıştır ve bu bakımdan da, barbarlıktan, daha açık olarak söylemek gerekirse, yamyamlıktan kurtulmada olağanüstü olumlu bir rol oynamıştır. Hayvan ve bitki totemler, bu bakımdan  yamyamlıktan  kurtulma döneminin ürünleridir.

Ölüm, doğum, evlilik vb. yemeklerinde, ziyafetlerinde kullanılan her içki türü, her yiyecek, her özel yemek, bunların pişirilme ve yenilme  biçimleri, bu bakımdan doğrudan doğruya, eski toplumun öldürme biçimleri ve tüketim tarzlarıyla ilişkiliydi ve tanrılar da bu nedenle bu konularla çok ayrıntılı bir düzeyde ilgileniyorlardı.  Farklı toplumların kutsal yiyecek, meyve, sebze veya hayvan kurbanları, eski toplumun  insan kurban sunum (öldürme) ve tüketim biçimlerini de gösterir. Bir  cenaze törenini incelemek, aynı zamanda, ilgili toplumun ön kaynaklarında hangi tür yiyecek veya içecek sunulduğunun ve bunların nasıl tüketildiğinin de incelenmesi demektir.

Fransa’da, giyotin, idam cezası ile birlikte, resmen 1981’de, kalktı. Osmanlı sarayında ise, üç ayakta sallandırılma ve  iple boğma vardı.

Giyotinle baş koparma, ne olumlu ne de olumsuz anlamda  bir kültürel gösterge değildir. Gelgelelim , “kötü toplum-iyi toplum”  üzerine masal anlatan Murat Belge’ler,  ailecek Altan’lar  ‘geri’ Türklerle  ‘ileri’ fıransızlar bakımından  birinin kan akıtmayan, ötekinin kan düşkünü özelliğinin kaynakları üzerinde  düşünmemişlerdir  bile. Baba Altan da, Midyat pilavı yazılarında, “yağlı sicim” motifini masallarına hep eklemiştir.. Fakat  nasıl olmuştur da, Fransızlar gibi “kültürlü bir toplum”, 1981 yılına kadar, idam hükümlüsünün başını vücudundan ayıran giyotin gibi bir “vahşet aracı”nı kullanabilmiştir?

Kullanmıştır, çünkü bu topluluğun geçmiş ata kültürü, Osmanlı ve uzak Asya Türklerinde, kendi soyundan olanın kanını akıtmama kültüründen daha farklı olmalıydı ve  bunu, onlar isteyerek seçmemişlerdi. Bu, ‘neden böyle’ diye düşünmeden, atalarından doğrudan devralınmış  bir uygulama idi; sürdürülmüştü… İlyada’da, savaş anlatımlarında, öldürülen veya yaralanan düşmanların “başını gövdesinden ayırmak” için, savaşçıların nasıl çırpındıklarını, ötekilerin ise, ölülerini vermemek için nasıl direndiklerini okuruz sayfalarca.

Farklı öldürme biçimleri, eski toplumda, farklı topluluklar arasında ayrıştırılmış yöntemler  olarak kullanılıyordu. Eski yazılı yasaları yayınladım. Bunları başka yönleriyle inceleyen bilim adamlarımız, örneğin Hammurabi yasalarında, bir dizi farklı öldürme biçimi kullanan özel  hükümler  olduğu üzerine, bildiğim kadarıyla, bir tek satır yazmış değiller. Çünkü eski toplumda, her toplumun kendi tarzında bir öldürme şekli uyguladıklarını ve giderek de uygulamak zorunda olduklarını saptayamamışlardı.

Böyle bir ayrımın  bilincinde olmadıkları için de, farklı öldürme biçimlerini tanımlayan  o yasaları, genel bir şekilde, ‘ölüm cezaları’ genel başlığı altına toparlayıvermişlerdir. Fakat şimdi bunu, biz bilince çıkarmış bulunuyoruz. Yakma, kazığa geçirme, suya atma, kuyuya atma, taşlama, başını koparma vb. farklı öldürme, dolayısıyla farklı kurban sunum biçimlerine denk geliyordu. Hammurabi döneminde bunların anlamı çoktan silinmeye başlamıştı ama, eski kalıntılara bağlı kalındığından, mesela kocasını reddeden bir kadın için ölüm biçimi hakkında , “o suya atılacak” diye hüküm veriliyordu.

Başka  tür suçlar için ise, ‘yakılacak’ , ‘kazığa geçirilecek’ deniliyordu. Öldürmenin tek biçimi yoktu ve  bu farklı biçimler, özellikle ‘kötülük’ olsun, özellikle ‘acı çeksin’ vb. gibi motifler bakımından kullanılmıyordu.

Bu nedenlerle, ne Türkler, kendi kanından olanların başını koparmıyorlar  diye kültürlü sayılıp övülebilir; ne de fıransızlar, sadece 25 yıl öncesine kadar baş kopardıkları için, kültürsüz addedilip, yerilebilir.

Eski Türk yazıtları sağlam bir tarzda değerlendirilmiş değildir. Henüz “Türk” sözünün  nereden kaynaklandığı bile açıklanmış değil. Bu  çalışmalar, sadece dilci veya sadece tarihçilerimizin üstesinden gelebileceği konular değil. Belgeler insan bilim kuralları temelinde yeniden ele alınmalıdır.

Aynı dili konuştukları halde, bazı  kavimler neden hiçbir zaman ‘Türk’ adını kullanmamıştı? Bu  çok temel  bir sorudur  ve , "töremek", 'güç-kuvvet"  veya  'Köktürk', 'Göktürk' gibi  kavramlar üzerinden “tarih üretimi”nin bilimsel bir temele çekilmesi için çıkış noktasıdır.

Osmanlı, genel  anlamıyla 'Türk’leri değil, kendi atalarının içinde yer almadığı ve  öteki kavimlerin oluşturduğu bir  'konfederasyon' üyelerini tanımlama anlamındaki  'Türkleri' küçümsemişti. Bunlar çok farklı olgulardır ve bize farklı bir tarih yazım perspektifleri sunarlar.

Osmanlı'da başlangıç döneminde neden  sadece küçük şehzadeler padişah ilan edilmişti? Padişah sülalesinde kıyam, neden ille de yağlı  urganla boğarak yapılmıştı? vb., vb..

Tarihçilerimiz bunlara, “töre böyleydi” diye geçiştiren bir yanıt vermişlerdir. Biz, bu törenin "mirasçı evlat", "küçük kardeş-büyük kardeş" gibi ayrımlara bağlı eski miras düzeninden vb.  kaynaklandığını ortaya koymaya, bağlantıları saptamaya çalışmıştık.

Şimdi bu çalışmaları, başka bir dizi yönle birlikte, yazılı kayıtlar etrafında, bir adım daha ilerletmeliyiz. İlgili eski yazıtlarda  sadece "kardeş" sözcüğünün  yeterli bulunmaması, durmaksızın "küçük kardeş-büyük kardeş" ayrımlarının mutlaka vurgulanma ihtiyacı hissedilmesi; "dayılanma" sözcüğüne kaynak olan, dayı-babalık/ oğul-yeğenlik ilişkilerine vurgu yapılması vb.  açığa çıkarılmalıdır.

Tarihe ve topluma, bu farklı ve yeni tarz yaklaşım değerlerini hayata yerleştirmeye çalışmada, kat edilmesi gereken yolumuz  var daha...